Có một buổi chiều cuối tháng, năm 2014, tôi ngồi lại văn phòng khi mọi người đã về gần hết. Trên bàn là cái bảng theo dõi doanh số. Tên tôi nằm đó, ô số bên cạnh trống trơn. Không phải con số nhỏ. Là trống. Tôi ngồi nhìn nó rất lâu, nghe tiếng quạt trần quay đều, và nghĩ một câu mà bây giờ kể lại vẫn thấy rõ mồn một: chắc mình chọn nhầm nghề rồi.
Vậy tôi trả lời bạn thẳng câu hỏi lớn nhất của bài này luôn. Cảm giác mình chưa đủ giỏi để khởi nghiệp không phải bằng chứng bạn kém. Nó là một hội chứng tâm lý phổ biến, dính cả người đã làm được việc, và cách đi qua nó không phải đợi cho hết sợ, mà là học cách bước đi khi nỗi sợ vẫn ngồi cạnh.
Tóm tắt nhanh:
- Cảm giác mình là kẻ mạo danh, chưa đủ giỏi, là hội chứng tâm lý phổ biến, không phải dấu hiệu năng lực thật của bạn kém.
- Đợi hết sợ rồi mới làm là cái bẫy, vì sự tự tin sinh ra từ hành động chứ không có trước hành động.
- Công thức Sự kiện cộng Phản ứng bằng Kết quả giúp bạn tách phần không kiểm soát được khỏi phần mình quyết định.
- Năm 2014 tôi sáu tháng đầu không chốt nổi một hợp đồng; nhiều năm sau, tháng đầu nhảy vào bán hàng tôi chốt 5 hợp đồng bằng cả đội 5 người.
- Khởi đầu bằng hành động nhỏ tới mức không thể từ chối, lấy hoàn thành hơn hoàn hảo làm tiêu chí.
- Có ranh giới giữa nỗi sợ thông thường và lo âu kéo dài; khi nó ăn vào giấc ngủ và sức khoẻ, hãy tìm chuyên gia.
Nỗi sợ chưa đủ giỏi là gì và vì sao người đã thành công vẫn dính
Nỗi sợ chưa đủ giỏi khi khởi nghiệp là cảm giác mình là kẻ mạo danh, rằng sớm muộn ai đó sẽ phát hiện ra mình không xứng với chỗ đang đứng. Nó dính cả người đã làm được việc, không chừa ai, kể cả những người bạn nhìn vào và tưởng họ chưa từng run.
Các tổ chức nghiên cứu tâm lý gọi tên hiện tượng này từ lâu, mô tả nó như một kiểu tự nghi ngờ dai dẳng dù bằng chứng bên ngoài cho thấy người đó có năng lực. Tôi không đưa con số thống kê ở đây vì tôi không muốn bịa, nhưng điều tôi chắc chắn từ chính đời mình là nó rất thật và rất thường gặp. Người càng cầu toàn, càng có trách nhiệm, lại càng hay dính.
Tôi xin nói rõ một điều trước khi đi tiếp. Đây là chia sẻ từ trải nghiệm cá nhân của tôi, không phải tư vấn tâm lý chuyên môn. Nếu bạn thấy nỗi lo kéo dài, ăn sâu, làm bạn tê liệt, phần cuối bài tôi sẽ nói khi nào nên tìm chuyên gia, và đó là việc nên làm chứ không có gì đáng xấu hổ.
Nỗi sợ không phải kẻ thù cần diệt. Với tôi, nó là một người bạn đồng hành lì lợm, học cách sống cạnh thì dễ thở hơn.
Sáu tháng đầu tôi không chốt nổi một hợp đồng
Năm 2014 tôi đi làm nhân viên kinh doanh, và sáu tháng đầu tôi không chốt nổi một hợp đồng nào. Mỗi cuối tháng, nhìn bảng số trống trơn, tôi tin chắc mình không hợp với nghề này, rằng người ta sinh ra để bán hàng còn tôi thì không.
Tôi nhớ cái cảm giác ngồi trong buổi tổng kết tháng. Đồng nghiệp đọc số của họ, người này ba hợp đồng, người kia năm. Tới lượt tôi thì chỉ có thể cúi xuống. Không phải vì tôi lười. Tôi gọi điện, tôi đi gặp khách, tôi về nhà soạn lại từng câu nói. Mà số vẫn là không. Cái khó nhất không phải là nghèo. Cái khó nhất là buổi tối nằm xuống, tự hỏi hay là mình thật sự không có khiếu, hay là mình nên bỏ.
Tôi kể chuyện này ra không phải để than. Tôi kể vì muốn bạn thấy rõ một điều. Cái cảm giác mạo danh ấy, cái cảm giác mình chưa đủ giỏi ấy, nó không chừa cả người mà sau này làm được kha khá việc. Nó từng ngồi rất lâu bên cạnh tôi, trong căn phòng có cái bảng số trống.
Vì sao đợi hết sợ mới làm là cái bẫy
Chờ tự tin rồi mới bắt đầu là một cái bẫy, vì sự tự tin sinh ra từ hành động chứ không có trước hành động. Đợi hết sợ là đợi một thứ không bao giờ tự đến trước. Nó chỉ đến sau, như phần thưởng cho người đã dám làm khi còn run.
Tôi gặp rất nhiều bạn nói với tôi rằng đợi học thêm một khoá nữa, đọc thêm vài cuốn nữa, đủ giỏi hơn chút nữa rồi sẽ mở. Tôi hiểu cái mong muốn đó, vì nó hợp lý ở bề ngoài. Nhưng tôi cũng thấy nhiều người trong số ấy, một năm sau, vẫn ở đúng chỗ cũ, chỉ là có thêm vài tấm chứng chỉ và một nỗi sợ y nguyên. Học là tốt. Nhưng học để trì hoãn thì không phải học, mà là một cách trốn được trang điểm cho tử tế. Nếu bạn đang phân vân chuyện học bao nhiêu là đủ, tôi có viết riêng một bài về cách tự học đủ để bắt tay vào làm thay vì học cho tới khi hết sợ.
Tôi tin hạnh phúc là một kỹ năng, không phải điểm đến. Sự tự tin cũng vậy. Nó là cơ bắp, càng dùng càng dày lên. Với tôi, hoàn thành hơn hoàn hảo không phải khẩu hiệu, mà là cách duy nhất để cái cơ bắp ấy có cơ hội lớn. Bạn ra mắt một phiên bản thô, đời sửa cho bạn, rồi bạn giỏi dần. Đó là thứ tự đúng.
Sự tự tin không có trước hành động. Nó sinh ra từ chính việc bạn dám làm khi còn run.
Công thức tôi bám để đi cùng nỗi sợ: Sự kiện cộng Phản ứng bằng Kết quả
Tôi không kiểm soát được việc mình thấy sợ, cũng không kiểm soát được việc khách từ chối. Tôi chỉ kiểm soát được phản ứng của mình. Sự kiện cộng Phản ứng bằng Kết quả là cái neo tôi dùng mỗi lần tay còn run mà vẫn phải nhấc máy.
Hãy bóc tách nó ra cho dễ. Sự kiện là dữ kiện trung tính, tự thân không tốt không xấu. Sáu tháng không có hợp đồng là một sự kiện. Khách dập máy là một sự kiện. Những thứ đó tôi không đổi được, chúng đã xảy ra rồi. Cái duy nhất nằm trong tay tôi là phản ứng. Tôi có thể đọc cái bảng số trống như bằng chứng mình vô dụng, rồi bỏ. Hoặc tôi đọc nó như một câu hỏi: cách mình đang làm sai ở chỗ nào, sửa được không.
Chính khúc này là bản lề. Cùng một sự kiện đau, hai phản ứng khác nhau cho ra hai cuộc đời khác nhau. Tôi chọn câu “cứ làm đi đã, sai thì sửa”. Tôi coi mỗi lần bị từ chối không phải một bản án, mà một cơ hội học. Bị từ chối thì hỏi tại sao, đổi cách mở lời, đổi người mình tiếp cận, đổi thứ mình chào. Thất bại, với cách nhìn đó, không còn là dấu chấm hết. Nó thành dữ liệu.
Năm bước nhỏ để bắt đầu khi vẫn còn run
Đi cùng nỗi sợ không cần can đảm lớn, chỉ cần một hành động đủ nhỏ để bạn dám làm ngay hôm nay. Đây là năm bước tôi dùng để biến nỗi sợ thành chuyển động, không phải để xoá nó đi.
- Chọn một hành động nhỏ tới mức không thể từ chối. Không phải “xây cả doanh nghiệp”, mà “gọi một cuộc”, “viết một bài”, “nhắn một người”. Nhỏ tới mức cái cớ trì hoãn không còn chỗ bám.
- Đặt tiêu chí hoàn thành hơn hoàn hảo. Ra mắt phiên bản thô. Một bài viết xong còn hơn ba bài hoàn hảo trong đầu. Cái xong được nhìn thấy, được sửa; cái trong đầu thì không.
- Mỗi lần bị từ chối, tách sự kiện khỏi phản ứng. Khách nói không là sự kiện. Bạn buồn năm phút rồi đứng dậy hay bạn nghỉ luôn, đó là phản ứng. Chỉ giữ quyền quyết định ở phần phản ứng.
- Ghi lại bài học sau mỗi lần sai thay vì ngồi tự trách. Một dòng thôi: lần này vướng ở đâu, lần sau thử khác chỗ nào. Tự trách thì rỗng, ghi bài học thì dày lên.
- Lặp lại đủ lâu. Thành công, với tôi, là kiên trì lặp lại điều đúng đủ lâu để nó ra kết quả. Không có bước nhảy thần kỳ, chỉ có vòng lặp được giữ.
Để bạn thấy rõ hai lối đi khác nhau dẫn về đâu, tôi đặt cạnh nhau thế này.
| Người đợi hết sợ mới làm | Người đi cùng nỗi sợ |
| Học thêm mãi để thấy đủ giỏi | Học vừa đủ rồi bắt tay làm thật |
| Chờ phiên bản hoàn hảo mới ra mắt | Ra bản thô, sửa dần theo phản hồi |
| Coi bị từ chối là bản án về mình | Coi bị từ chối là dữ liệu để chỉnh |
| Một năm sau vẫn ở vạch xuất phát | Một năm sau đã có thứ chạy được |
Tôi không diệt được nỗi sợ. Tôi chỉ học cách bước đi khi nó vẫn ngồi cạnh.
Chuyện sáu tháng đó kết thúc thế nào
Tôi không bỏ. Tôi sửa cách mình tiếp cận khách, rồi làm tiếp, làm tiếp. Nhiều năm sau, ở vai trò giám đốc marketing, có giai đoạn tôi tự nhảy vào bán hàng, và tháng đầu tiên tôi chốt 5 hợp đồng, bằng cả một đội 5 người cộng lại.
Tôi muốn bạn dừng lại ở một điểm. Người phụ nữ sáu tháng không chốt nổi một hợp đồng năm 2014, và người phụ nữ tháng đầu chốt bằng cả đội, là cùng một người. Không phải tôi bỗng dưng có khiếu. Không phải tôi hết sợ. Tôi chỉ đã đi cùng nỗi sợ đủ lâu, sửa đủ nhiều lần, lặp đủ số vòng, để cái cơ bắp tự tin ấy dày lên thật. Khoảng cách giữa hai con người đó không phải tài năng. Là số lần dám làm khi còn run.
Sau này tôi xây doanh nghiệp từ con số 0, làm thật hai lần, dựng từ thương hiệu tới từng phòng ban, có giai đoạn đội ngũ lên tới cả trăm người. Mỗi lần bắt đầu một thứ mới, nỗi sợ chưa đủ giỏi vẫn ghé. Khác là tôi không còn đợi nó đi nữa. Tôi mời nó ngồi đó, rồi vẫn làm. Nếu bạn muốn xem hành trình từ con số 0 ấy được kể đầy đủ hơn, tôi để ở trang về hành trình của tôi và trong bài xây thương hiệu cá nhân từ con số 0.
Khi nào nỗi sợ không còn là chuyện tự xoay được một mình
Có một ranh giới giữa nỗi sợ bình thường khi bắt đầu và lo âu kéo dài làm bạn tê liệt cả sinh hoạt. Khi nỗi sợ ăn vào giấc ngủ, vào bữa ăn, vào sức khoẻ, đó là lúc nên tìm tới một chuyên gia, không cố gồng một mình.
Tôi muốn phân biệt cho rõ, vì ranh giới này quan trọng. Căng thẳng khi khởi nghiệp là chuyện thường: hồi hộp trước cuộc gọi, lo trước một quyết định lớn, mất ngủ một hai đêm trước ngày ra mắt. Cái đó qua được bằng hành động nhỏ và thời gian. Nhưng nếu nỗi lo kéo dài nhiều tuần, làm bạn không ngủ nổi, không thiết ăn, không tập trung làm việc, mất hứng với cả những thứ trước đây thích, thì đó không còn là chuyện tự nhủ “cứ làm đi” mà giải quyết được. Tôi không phải chuyên gia tâm lý và tôi không chẩn đoán điều gì cho bạn. Tôi chỉ nói thật: lúc ấy, gặp một người có chuyên môn là việc khôn ngoan, không phải dấu hiệu yếu đuối.
Và xin bạn nhớ, nỗi sợ cũng có gốc ở cơ thể. Khi ngủ kém, ăn thiếu, kiệt sức kéo dài, đầu óc sẽ phóng đại mọi nỗi sợ lên gấp nhiều lần. Giữ được giấc ngủ, cái ăn, năng lượng, đôi khi đã làm nỗi sợ nhẹ đi một nửa. Tôi có viết riêng về chuyện này trong bài giữ sức khoẻ và năng lượng cho phụ nữ khi căng thẳng kéo dài.
Cái bảng số trống năm ấy, tôi vẫn nhớ. Nó không giết được tôi. Nó chỉ dạy tôi một điều, rằng người ta không cần hết sợ mới được phép bắt đầu.
Câu hỏi thường gặp
Cảm giác mình chưa đủ giỏi để khởi nghiệp có phải dấu hiệu tôi thực sự kém không?
Thường thì không. Cảm giác mạo danh dính nhiều nhất ở những người cầu toàn và có trách nhiệm, chứ không phải người kém năng lực. Nó nói về cách bạn nhìn mình, không phải về năng lực thật. Bằng chứng năng lực nằm ở việc bạn làm và sửa, không nằm ở cảm giác trong đầu.
Tôi nên học thêm bao nhiêu nữa rồi mới dám bắt đầu kinh doanh?
Học vừa đủ để làm được bước đầu tiên, rồi bắt tay vào làm, rồi học tiếp từ chính việc đang làm. Học để hành động thì tốt; học để trì hoãn thì chỉ là nỗi sợ đội lốt sự chăm chỉ. Phần lớn cái thực sự dạy bạn nằm ở thực chiến, không nằm trong khoá học thứ mười.
Làm sao để hành động khi tôi vẫn còn sợ thất bại?
Đừng đợi hết sợ, hãy chọn một hành động nhỏ tới mức bạn dám làm ngay cả khi còn run. Một cuộc gọi, một bài viết, một tin nhắn. Lấy hoàn thành hơn hoàn hảo làm tiêu chí, ra bản thô trước. Sự tự tin sẽ tới sau, như phần thưởng, chứ không tới trước.
Bị khách từ chối nhiều lần thì làm sao để không bỏ cuộc?
Tách sự kiện khỏi phản ứng. Khách từ chối là sự kiện, không phải bản án về con người bạn. Sau mỗi lần, ghi lại một dòng bài học thay vì ngồi tự trách, rồi đổi cách làm và thử lại. Tôi từng sáu tháng không chốt nổi hợp đồng nào, không bỏ, và nhiều năm sau chốt được bằng cả một đội.
Khi nào nỗi sợ khởi nghiệp trở thành vấn đề tâm lý cần gặp chuyên gia?
Khi nỗi lo kéo dài nhiều tuần, ăn vào giấc ngủ, bữa ăn, khả năng tập trung, và lấy mất hứng thú với cả những thứ bạn từng thích. Lúc đó tự nhủ cố lên thường không đủ. Gặp một chuyên gia tâm lý có chuyên môn là việc nên làm. Đây là chia sẻ trải nghiệm cá nhân của tôi, không thay thế tư vấn chuyên môn.
Leave a Reply